GÜNÜMÜZDE...

 

KİBBUTZ -4-

YÜKSEK ÖĞRETİM

Başlangıçta, işin çoğu tarımda olduğu için yüksek öğrenim kibbutz için çok önemli değildi. Kibbutz değişip imalat ve sanayiye doğru ilerledikçe, daha fazla genç yüksek öğrenim görmek için üniversitelere ve kolejlere gitti. Kibbutz öğrencileri arasında üniversitelerde okuyan üyelerin toplam oranı, 1990 yılında %54’e yükseldi. Başlangıçta kibbutz, üniversite öğrenim ücretinin tamamını öderdi, ancak 1980’lerde başlayan kibbutz kriziyle, bazı kibbutzlar öğrenim ücretlerinden daha küçük bir pay ödemeye başladı.

CİNSİYET EŞİTLİĞİ

Cinsiyet eşitliğinin kibbutz üzerindeki rolü çok karmaşıktır ve ilk kibutzunun kuruluşundan bu yana döngülerden geçmiştir. Birçok farklı kibbutz olduğu için, kadınların her birinde farklı deneyimleri oldu. Bazıları, kadınların kibbutzda erkeklerle tamamen eşit olduğunu söylerken, diğerleri eşitsizliğin her zaman olduğu konusunda ısrar ediyor.

Hareketin ilk günlerinde, kibbutzlar erkek egemen olma eğilimindeydi ve önemli ölçüde daha fazla erkek üye vardı. Bununla birlikte kadınlar erkeklerle aynı görevlerin çoğunu yerine getirdiler. Kadın, erkek tarlada çalışır, nöbetçilik yapar, ağır işlerde çalışırlardı. Bununla birlikte, çoğunlukla kadınlar, yemek pişirme, dikiş dikme ve temizlik gibi geleneksel kadın rollerini üstlendiler.

İlk birkaç on yılda kibbutzda geleneksel evlilik yoktu. Bir kadın ve bir erkek evlenmek isterse lojmana giderek birlikte yaşayacakları bir oda talep ediyorlardı. Geleneksel evliliğe sahip olmama, ataerkilliği ortadan kaldırmanın ve bir erkeğe (ekonomik veya sosyal olarak) bağımlı olmadan kadınlara kendi konumlarını vermenin bir yolu olduğuna inanılıyordu. Aynı zamanda bir bütün olarak, topluluk için olumlu bir şey olarak görülüyordu. Çünkü kibbutzların yönünü tayin eden komünal yaşam esastı.

İlk çocuklar kibbutzda doğduğunda, kurucular bunun kadınları ev hizmetine bağlayacağından endişe ediyorlardı. Kadınla erkek arasındaki tek farkın, kadının doğurması ve dolayısıyla otomatik olarak çocuklarına ve ev işlerine bağlanması olduğunu düşündüler. Ortak yemek ve çamaşırhane en başından itibaren kibbutzun bir parçasıydı. Tabii ki komünal yaşama gerekçeleriyle uygulandı, ama aynı zamanda kadınları bu görevlerden kurtarmak ve böylece başka sektörlerde özgürce çalışmaları için uygulandı. Çocukların gelişiyle birlikte, kadınların başka alanlarda çalışması için, özgür olmaları için toplumsal olarak yetiştirilmelerine ve birlikte uyumalarına karar verildi. Kadınları geleneksel annelik görevlerinden kurtarma arzusu, çocuk toplum sisteminin ideolojik bir dayanağıydı.

Kibbutzda doğan kadınlar, geleneksel kadın rollerini yerine getirme konusunda çok daha az isteksizdi. Sonunda çoğu kadın hizmet sektörüne yöneldi. Kibbutzda doğan 2. kuşak kadınlar sonunda çocuk evlerinden ve çocuk derneklerinden kurtuldu. Çoğu, çocuk evinde büyüme konusunda olumlu bir deneyime sahip olmalarına rağmen, kendi çocuklarını evde yanlarında istediklerini fark ettiler.

“Full Circle” belgeseli, kadınların kibbutz üzerindeki eşitliğe bakışındaki değişimi özetliyor. Kurucuların orijinal ütopyacı hedefi tam bir cinsiyet eşitliğiydi. Çocuklar çocuk evlerinde yaşıyordu. Ev görevlerinden kurtulan kadınlar, erkeklerle birlikte sanayi, tarım ve ekonomik sektörlerde yer aldı. Ancak 1960’larda batı dünyasının geri kalanı talep edip, feminizmi benimserken, kibbutz doğumlu ikinci nesil kadınlar daha geleneksel toplumsal cinsiyet rollerine dönmeye başladı. Büyükanne ve büyük babalarının elde ettiği ideali reddederek yemek pişirmek, temizlik ve çocuk bakımı gibi ev işlerine geri döndüler. Bugün çoğu kadın kibbutzun ekonomik ve endüstriyel sektörlerine katılmamaktadır. Hatta geleneksel evliliği benimsediler. Kadınlar genellikle bu geçişte önemli bir rol oynadılar ve argümanlarını genellikle kadınlık ve anneliğin “doğal ihtiyaçları” olarak gördükleri terimlerle çerçevelediler.

Kibbutzun orijinal eşitlikçi doğasındaki değişimin bir başka örneği, kibbutzun kurucularının geleneksel İbranice koca için Ba’al kelimesinin kullanmamış olmasıdır, çünkü bu kelime aksi takdirde “efendi” veya “sahip” anlamına gelir, ve kadının baskın eşine itaatkar olduğunu ima eder. Onun yerine kocalarına İŞİ (erkeğim) demişlerdi.

İstatistiksel veriler, kadınların büyük çoğunluğunun hizmet sektöründe ve ev içi sektörlerde, erkeklerin ise üretim sektöründe çalıştığını kanıtlamaktadır. 1940’ların verimlerine göre dönemin kibbutzlarında cinsiyet eşitliği ne iş alanında, ne de siyaset alanında mevcuttu. Örneğin 1948’de pragmatik sosyalist yönelimli bir kibbutz federasyonu olan Ihud’un sekiz kibbutzunda erkeklerin %16.7’sine kıyasla, kadınların %78.3’ü hizmetlerde (yetişkinlere yönelik hizmetlerde (çocuk bakımı, eğitim) çalıştı. Aynı yıl, erkeklerin % 58.2 ‘sinden farklı olarak, kadınların %15.2’si üretimde çalıştı. Siyasi hayatta da durum aynıydı.

1979’da kadınların sadece %9’u bir tür çiftlik faaliyetiyle uğraşıyordu. 1979’da, 1920’deki %50 kıyasla, kadın işgücünün yalnızca %12’si kalıcı olarak üretken iş kollarına atanıyor. Kadınlar, hizmet çalışanlarının ve eğitim çalışanlarının %84’ünü oluşturmaktadır.

Ayrıca bir noktada ”kadınların erkekleşmesi” olmasına rağmen buna karşılık erkeklerin ”dişileşmesi” yoktu. Kadınlar tarlada çalışmış olabilir ama, erkekler çocuk bakımında çalışmamıştır.

SOSYAL HAYAT

Mülkiyet ve ideolojinin yanı sıra hayatlar da ortaklaşa tutulmuştur. Örnek olarak, çoğu kibbutz yemekhanesi, bir maliyet ve kolaylık sorunu değil, ancak banklar ortak değerleri ifade etmenin başka bir yolu olarak yorumlandığından, yalnızca bankları kullandı. Başlangıçta bazı kibbutz karı ve kocaları, evlilik ifade edilmiş bir ayrıcalık biçimi olduğundan, birlikte oturmaktan caydırıldı. Kibbutz topluluğu ve ulus binasında Paula Rayman, kibbutzların 1950’lerde üyeleri için çaydanlık almayı reddettiğini; sorunun maliyet değil, çaydanlığa sahip olan çiftlerin, yemek salonundaki topluluktan ziyade birlikte daha fazla zaman geçirdikleri anlamına geliyor.

Başlangıçta, üyelere çaydanlık gibi bireysel eşyalara izin verilmiyordu ve her şey kesinlikle ortaktı. 1950’ler ve 60’ lardan başlayarak insanlar çaydanlıklar, kitaplar, radyolar gibi vb. bireysel mülkiyet hakkına sahipti. Criden ve Gelb’e göre “eşitlik sorunu ancak temel ilkelerden büyük sapmalar olduğunda ciddileşir.” Birkaç kitaba sahip olmak iyiydi ama özel bir arabaya sahip olmak kabul edilemezdi. Arabalar gibi öğeler topluluğa aitti ve üyeler tarafından önceden talep edilmesi veya işle ilgili görevler için kullanılması gerekiyordu.

Bazıları için ortak yaşam zordu. Her kibbutz, birkaç yıl sonra bazı yeni üyelerin ayrıldığını gördü. Kibbutzniklerin bireysel banka hesapları olmadığı için, kibbutz kantininde yapılmayan her hangi bir satın alma işleminin bir komite tarafından onaylanması gerekiyordu, bu potansiyel olarak aşağılayıcı ve zaman kaybettiren bir deneyimdi. Kibbutzimde de çalışkan olmayan veya ortak mülkiyeti kötüye kullanan üyelerin payları vardı; bu “parazitlere” karşı her zaman bir kırgınlık olacaktır. Buna rağmen Criden ve Gelb’e göre kibutzdaki insanların büyük çoğunluğu beleşçi değildi. Serbest dolandırıcılara karşı en büyük silahlarının kamuoyu olduğunu belirtiriyorlar. Topluluk içinde kendi ağırlığını tanımayan kişiler hor görülür, fikirleri toplum tarafından ciddiye alınmaz ve onlara sorumluluk verilmez.

Kibbutzun geleceğine yönelik önemli kararlar oybirliği veya oylama yoluyla alınsa da, insanların nerede çalışacaklarına dair günlük kararlar seçilmiş liderler tarafından alınıyordu. Tipik olarak kibutznikler, yemekhanedeki görev kağıdına bakarak ödevlerini öğrenirdi.

Halutzim ( öncüler) döneminden kalma kibbutz hatıraları, kibbutz toplantılarının hararetli tartışmalarından, serbestçe akan felsefi tartışmalara kadar değiştiğini bildirirken, 1950’ler ve 60’lardaki kibbutz gözlemcilerinin hatıraları ve hesapları kibbutz toplantılarının iş gibi olduğunu, ancak katılımın az olduğunu bildirmektedir.

Kibbutzim, insanları farklı işlere döndürmeye çalıştı. Kişi bir hafta ekimde, sonraki hafta kibbutz fabrikasında ve sonraki hafta çamaşırhanede çalışabilir. Yöneticiler bile sıradan işlerde çalışmak zorunda kalacaklardı. Rotasyon yoluyla insanlar her türlü işte yer aldılar. Yöneticiler bile sıradan işlerde çalışmak zorundaydılar, ancak herhangi bir uzmanlaşma sürecine müdahale edildi.

Seksten kaçınma kibbutz ideolojisinin bir parçası değildi; bu amaçla, gençler geceleri tecrit edilmediler. Ancak kibutzlara gelen birçok ziyaretçi, oradaki gençlerin ne kadar muhafazakar olma eğilimlerine şaşırdılar. Bruno Bettelheim, ”Rüyanın Çocukları” adlı kitabında bir kibutz arkadaşından alıntı yaparak, ”Amerikalı kızların kendilerini gösterdikleri ve cinsel olarak mümkün olduğunca gösteriş yapmaya çalıştıkları bir zamanda kızlarımız örtünür ve göğüslerini gösterecek giysiler giymeyi reddederlerdi. Kibutz boşanma oranları son derece düşüktü. Ne yazık ki toplumdaki yetişkinlerin bakış açısından, toplum içinde yetiştirilen çocuklar aralarındaki eşit derecede düşüktü. Kibbutz çocuklarındaki bu muhafazakarlık, Westmarck etkisine atfedilmiştir. Bu akraba olmayan çocukların bile, erken yaşlardan itibaren birlikte büyütüldükleri taktirde, potansiyel ortaklar olarak birbirlerini reddetme eğiliminde oldukları, bir ters cinsel damgalama biçimidir. Çocuk evlerinde birlikte büyüyen çocuklar, akranlarını kardeş olarak görmüşler ve birbirleriyle uzun süreli yakın bağlara sahip olmuşlardır.

Kibbutzlar, başından beri kültür dostu ve sanatı besleyen bir üne sahipti. Birçok kibutznik; yazar, oyuncu veya sanatçı oldu. Kibutzim tipik olarak tiyatro toplulukları, korolar, orkestralar, spor ligleri ve özel ilgi sınıfları sunar. 1953’te Givat Brenner, Maccabee İsyanı hakkında, set halinde bir tepenin üzerinde gerçek bir köy inşa ederek, gerçek ağaçlar dikerek ve 40.000 kişi için performans sergileyen “Şanlı Kardeşlerim” adlı oyunu sahneledi. Zamanın kibubtz çalışma uygulamalarını takiben, tüm aktörler kibbutzun üyesiydi ve hepsi iş görevlerinin bir parçası olarak performans sergilemişlerdi.

SUÇ

Kibbutzlarda sansasyonel suçlar olmasına rağmen, genel suç oranı, ülke ortalamasının önemli bir farkla altındadır. Kibbutz eğitiminin üstün yetenekli çocukların yeteneklerini geliştirmede ne kadar başarılı olduğu, kibbutz hareketi içinde bir tartışma konusudur. Kibbutz tarafından yetiştirilen birkaç çocuk geriye dönüp, komünal sistemin hırsı boğduğunu söylüyor. Bruno Bettelheim, kibbutz eğitiminin sıradanlığa yol açacağını tahmin etmişti: ”Kibbutz çocukları lider ya da filozof olmayacaklar, kibbutzlarda bilimde ya da sanatta hiçbir şey başaramayacak”. Bununla birlikte, kibbutzların İsrael nüfusunun yalnızca %5’ini oluşturmasına rağmen, şaşırtıcı bir şekilde çok sayıda kibbutznikin öğretmen, avukat, doktor ve siyasi lider haline geldiği kaydedilmiştir.

1990’larda bir gazeteci, Bettelheim’ın 1960’larda “Kibbutz Atid” (şimdiki adıyla Kibbutz Ramat Yohanan) röportaj yaptığı çocukların izini sürdü. Gazeteci; çocukların akademi, ticaret, müzik ve orduda oldukça başarılı olduklarını tespit etti. Bettelheim’in ileri sürdüğü iddiaları çürüttü.

Devam edecek…